TiensTiens

Bedenkingen rond de invulling van de Waalse Krook

(Tekening: Redmond)

Het dossier over de invulling van de Waalse Krook beslechten lijkt een hachelijke onderneming. Verschillende ideeën passeerden de revue, het ene al concreter dan het andere, zoals het Forum voor Muziek, Dans en Beeldcultuur, een circusschool, een winkelcentrum, de Bibliotheek van de 21ste eeuw,… Deze voorstellen bleven ergens zweven zonder dat er veel gevolg aan werd gegeven of werden afgekeurd wegens politieke onwil en financiële tekorten. Sinds oud-burgemeester Frank Beke in 2007 zijn schouders onder de Vzw Waalse Krook zette, moet en zal tenminste de Bibliotheek van de 21ste eeuw er komen… of blijft ook dit toekomstmuziek?

Grootse plannen en steile ambities

Ironisch zou je kunnen zeggen dat de Waalse Krook verdrinkt in de zee van ideeën die de revue al gepasseerd zijn. Het Forum moest een nieuw baken worden in de stad; een memorabel stuk architectuur waarvoor toeristen en cultuurconsumenten in dichte drommen naar Gent zouden afzakken. Dit gevecht om nieuwe architecturale bakens kadert in de strijd van de Vlaamse steden om - naar het voorbeeld van Bilbao met zijn Guggenheimmuseum van Frank Gehry - via nieuwe ‘landmarks’ het cultuurtoerisme aan te zwengelen. Kreeg Antwerpen zijn MUHKA en Brugge zijn Concertzaal, dan moest Gent kunnen rekenen op de magneetfunctie van zijn ‘Forum’. Het moest van een van de verborgen stadskankers aan de Waalse Krook een architecturaal stadsanker maken en deze buurt nieuw leven inblazen. Tot nu toe blinkt Gent door de brede armslag die enkele aannemers en architecten er hadden/hebben niet meteen uit in hedendaagse hoogkwalitatieve architectuur. Tenzij u Urbis, de Belgacomtoren of het Administratief Centrum wel als dusdanig zou kwalificeren.

In 2001 werd er beslist een internationale architectuurwedstrijd te organiseren, al wist men toen nog niet of het Forum wel gebouwd zou worden. Uit een dertigtal inzendingen van architectenbureaus werden door een jury onder leiding van toenmalig bouwmeester Bob van Reeth een vijftal toparchitecten gekozen om voorontwerpen te maken; tegen een prijs van 500.000 euro. Zo bouwde Willem Neutelings van Rietdijk architecten eerder al het Hollainhof in Gent, is Rem Koolhaas/OMA onder meer bekend van de Kunsthal in Rotterdam en het Concertgebouw in Porto en verwierf Toyo Ito faam met zijn paviljoen in Brugge op de Burg. Samyn en partners, die het OCAS onderzoekscentrum van SIDMAR in Zelzate bouwden, waren het vierde team. Het vijfde was Claus en Kahn architecten uit Amsterdam. Rem Koolhaas’ ontwerp haalde het niet wegens te laat ingediend. Het ontwerp van Willem Neutelings won officieel, terwijl nadien vooral over de inzending van Toyo Ito gesproken werd. Niettegenstaande de onduidelijkheid in procedures en de uitkomst van de ontwerpen, kaderde de architectuurwedstrijd vooral in een strategie om de politieke druk te verhogen, ten einde te laten merken dat het hier om méér ging dan luchtkastelen.

Op voorwaarde dat de Vlaamse Gemeenschap geld zou doorsluizen voor het Forum aan de Waalse Krook, zouden ook de Stad en de Provincie met geld over de brug komen voor de ‘performance hall voor de toekomst’. Het Gentse Stadsbestuur vond namelijk dat dit een project was met een bredere uitstraling, wat andere overheden - minstens voor de helft van het bedrag van 50 miljoen - verplichtte bij te dragen aan de totaalinvestering. Vooral Gerard Mortier en enkele Gentse cultuurspelers zoals Muziek Lod en Theaterhuis Victoria (nu Campo) zetten hun schouders onder het project. Het zou een broedplaats van cultuur worden met centraal een concertzaal. De droom van de ‘verlichte despoot’ Gerard Mortier (zoals die door Koen Van Synghel omschreven werd in De Standaard, 7 oktober 2004) werd afgevoerd door het Vlaamse Kabinet Cultuur Anciaux tussen juli en september 2005. De grote Forum-droom van de wereldvermaarde operadirecteur lag opeens aan diggelen. Vooral de jaarlijkse exploitatiekost van 3,5 miljoen zou te zwaar geweest zijn om dragen, zodat het Muziekforum klinisch dood werd verklaard. Er werd wel nog 20 miljoen euro ter beschikking gesteld voor een nieuw idee voor de Krook: “het Forum Bis”.

Circus rond het circus

Een niet onbelangrijke noot hierbij is dat temidden van alle onduidelijkheid over de ontwerpen en mogelijkheden voor de Krook het Wintercircus Mahy nagenoeg buiten het debat werd gehouden. België telde ooit zes stenen circusgebouwen. Drie daarvan zijn verloren gegaan. De drie overgebleven circussen van Luik, Gent en Brussel zijn hun oorspronkelijke bestemming kwijt en zijn slechts een schim van wat er ooit is geweest. Het 'Koninklijk Circus' in Brussel werd in 1953 omgebouwd tot concertzaal.
Onder druk van Groen! en CD&V en een coalitie van enkele culturele spelers waaronder Victoria Deluxe en het huis van Alijn, en vanwege de bezorgdheid over dit symbolische gebouw bij de bevolking, werd Circus Mahy uiteindelijk toch opgenomen in verschillende plannen. Eerst was het volgens toenmalig Schepen voor Openbare Werken Geert Versnick rijp voor de sloop, enkele maanden later klonk het dat het wel kon functioneren als doorgang naar de Krook en nog later, in maart 2006, werd het idee van een winkelcentrum door de VLD gelanceerd; waarschijnlijk bij gebrek aan winkelcentra in Gent. In augustus 2006 lanceerde Anciaux het idee van een circusschool, een idee dat vroeger ook verdedigd werd door de CD&V. Een laatste idee in de reeks ‘sla je slag’ was de bibliotheekidee van Sas Van Rouveroij; een multimediaal centrum voor de 21ste eeuw waarop menig Gentenaar zit te wachten. Een nieuwe bibliotheek was op dat moment blijkbaar een noodzaak, door de uit haar voegen barstende centrale bibliotheek aan het Zuid. Hiervoor spiegelde het Stadsbestuur zich aan de Mediatheek van Seattle, een gebouw van Rem Koolhaas (prijskaartje: 155 miljoen dollar). ‘Als we geen Muziekforum krijgen’ zo klonk het, ‘dan moet de Vlaamse regering maar investeren in een nieuwe bibliotheek’. Voor de bouw hiervan werd opnieuw Toyo Ito aangesproken (DS, 10 mei 2006).

Onze stad heeft recht op een nieuw architecturaal baken! Het is echter maar de vraag of de PPS-structuur, opgezet uit nood aan bijkomende financiële middelen en waarin lucratieve deals te doen zijn voor projectontwikkelaars, dit doel kan dienen?

Een van de geïnteresseerde ontwikkelaars was ForumInvest; een Nederlandse multinationale investeerder die o.a. winkelcentra bezit in Kortrijk, Verviers, Namen en Charleroi. De groep ontwikkelde een plan voor de hele site van het Circus Mahy en de Waalse Krook. Ze spraken de befaamde Gentse architecten Robbrecht & Daem aan om de eerste schetsen te maken voor een concept van het gebouw. De opzet van Foruminvest is om het hele blok tussen de Walpoortstraat, de Lammerstraat en de Sint-Pietersnieuwstraat te kopen en te ontwikkelen. Ook de panden die de Stad al in eigendom heeft, zouden worden teruggekocht. De waardevolle en beschermde delen zullen worden behouden. Het gaat onder meer om de huizen met de Moorse gevels aan de Lammerstraat, de ingang van het oud circus en de oude Paardenstallen. De groep wil het hele complex volbouwen en uitbouwen tot een winkelcentrum. Aan de kant van het water zou er in het plan van Foruminvest een architecturaal sprekend gebouw komen dat de bibliotheek moet worden. Boven op het dak van dat gebouw komt een tuin, die de rol van publieke ruimte krijgt (DS, 28 september 2005).

Uw mening telt?

Problematisch bij private ontwikkeling door projectontwikkelaars is dat de mogelijke opbrengst van zo’n project voorrang kan krijgen op alle andere esthetische, architecturale, culturele en sociale bezorgdheden.

Een andere bedenking is dat de invulling van de Waalse Krook en Circus Mahy mee had kunnen gedragen worden door de bevolking. Momenteel is het gehele participatieproces tot stilstand gekomen. Vanwege de gevoeligheid van het dossier, de politieke onenigheid erover en de schaarste aan middelen waardoor private investeerders noodzakelijk zijn, werd het dossier verhuisd naar een nieuwe overlegstructuur, meer in de schaduw van vzw ‘De Waalse Krook’. Hoewel de participatiebarometer in Gent altijd sterk schommelend is, werd er over de toekomst van De Krook aanvankelijk wel een participatiedebat opgezet. Het eerste deel daarvan vond plaats tijdens de Gentse Feesten in 2005, toen er nog geen definitieve beslissing was gevallen over het Forum. In de Lammerstraat werd een tentoonstelling georganiseerd en iedereen werd opgeroepen zich uit te spreken over de door het stadsbestuur voorgestelde scenario’s. Deze scenario’s voorzagen in maximaal twee volwaardige functies en in een nieuw plein dat als bindmiddel met het Wilsonplein moest fungeren. Met functies wordt hier bedoeld: wonen, werken, handel, horeca, cultuur of een gemengd programma. Hiermee werd niks aangevangen. In oktober 2005 werd het participatietraject Waalse Krook en Circus Mahy samen met het Forum ten grave gedragen. Het toont andermaal het democratisch deficit aan van een dergelijke planning rond een groot project van algemeen belang dat mobiliserend had kunnen werken, zowel voor de bevolking als voor het project van het Stadsbestuur zelf.

Momenteel is er voor het Forum Bis-project een vzw opgesteld, waarvan Frank Beke sinds oktober 2007 voorzitter is. Die kan voorlopig aan de slag met de 20 miljoen euro van Anciaux, 10 miljoen euro van de Stad Gent en 10 miljoen euro van de Provincie Oost-Vlaanderen. 'Het is een vzw volgens privaatrecht. De openbare besturen zijn niet als dusdanig vertegenwoordigd. Wij hebben zitting als privé-personen. Er is wel rekening gehouden met de drie overheden. Maar in de raad van bestuur hebben ook diverse mensen zitting wegens hun deskundigheid', aldus Frank Beke. 'De vzw zal een vast secretariaat hebben waarvoor een stadsambtenaar ter beschikking wordt gesteld. De stad staat in voor een ruimte en faciliteiten. De minister stelt werkingsmiddelen ter beschikking. Er zal een projectleider worden aangewezen. Dat moet een belangrijke stadsambtenaar zijn' (De Gentenaar, 26 september 2007). De vzw bestaat uit werkgroepen die bezig zijn met stedenbouwkundige en architecturale uitdagingen (ook met de architecturale waarde en monumentenaspecten van het voormalig circus; vooral dan de ondergrondse stallingen uit 1894 die goed bewaard zijn. Het Circus behoort sinds 1979 tot een beschermd stadsgezicht), werkgroepen rond communicatie, een groep rond innovatieve/creatieve technologieën; rond de ruimtelijke kwaliteit van het eventuele ontwerp, rond de zoektocht naar private investeerders en rond de inhoud van de bibliotheek. De zes grote partners zijn dus ‘individuele’ politieke actoren van partijen op verschillende beleidsniveaus (AGSOB, de Stad, Vlaanderen/kabinet Anciaux en de Provincie) zodat deze als machtsnetwerk kunnen fungeren, alsook private partners zoals het IBBT (Instituut voor breedbandtechnologie) en de universiteit Gent met de vakgroepen elektronica en informatiesystemen (Elis) en informatietechnologie (Intec). Het doel van de vzw is met de betrokken actoren eerst tot een akkoord te komen, voor men ermee naar buiten zal treden. Momenteel blijft alles mooi binnenskamers, waardoor de plannen op en rond deze site onduidelijk zijn.

Dit noopt ons tot enkele afsluitende vragen. Problematisch is bijvoorbeeld welke visie deze actoren hebben op de functie van een bibliotheek voor de toekomst? Gaat het om een uitbreiding van de gewone bibliotheek met een multimedia-afdeling of om een bibliotheek die zich verstrengeld met haar omgeving en welke rol speelt ze in de toekomstige ontwikkelingen? Een tweede vraag is die naar de invulling van de ruimte - en of ook circus Mahy hierin een belangrijke functie krijgt? Het Zuid is nu al problematisch qua administratieve passage. Misschien kan een sterke visie op de herontwikkeling van de Waalse Krook het Zuid opfleuren. Hierbij aansluitend is het onduidelijk hoe de verhouding privaat-publiek zit en of dit verschilt in de ontwikkeling van de bib en de omliggende ruimte en functies? Komt er bijvoorbeeld nog een parking in de ondergrondse ontwikkeling van de Krook, die nog meer auto’s de stad binnenbrengt? En hoe zit het met de financiën? De nieuwe bibliotheek van Amsterdam waarnaar verwezen wordt om de inbreng van privaat kapitaal te verantwoorden, heeft bijvoorbeeld 75 miljoen euro gekost. De Permeke-bibliotheek in Antwerpen had een totale bouwkost van 25,9 miljoen. Hoe zit het met de woonfunctie (aandeel privaat/publiek), en met de onteigeningsprocedure van de lokale bewoners? Een laatste vraag betreft de garantie op kwaliteit. Wordt de Vlaamse bouwmeester betrokken, al lijkt dit niet verplicht? Hebben deze actoren bovendien een visie uitgebouwd voor na de Vlaamse verkiezingen van 2009, wanneer Anciaux misschien verdwijnt en het beleid mogelijks kan veranderen? Deze actoren zullen over enkele maanden waarschijnlijk de toekomst van de Waalse Krook ontsluieren. Misschien mogen we dan allen terug onze stemmachine boven halen in het NTG?

PASCAL DEBRUYNE