TiensTiens

(foto: Kato Vanpoperinghe)

Het is zondagavond 10 mei. Een vijftiental jongeren doorploeteren het grof huisvuil in het Rabot op zoek naar tafels, zetels, stoelen, tapijtjes en schilderijen. Even later "verzetten" ze deze meubels met veel toeters en bellen van het Rabot naar de Vrijdagsmarkt. Hier knutselden ze een grote openlucht-living in elkaar. Toevallige passanten werden vriendelijk uitgenodigd om zich neer te ploffen in het geïmproviseerde salon. Deze actie doet ons terecht vragen stellen bij de relatie tussen de publieke ruimte en actief burgerschap. Beschouwen we de publieke ruimte nog als een forum voor maatschappelijk verzet? Of zijn we geëvolueerd van een actief naar een passief salon-burgerschap?

Het idee van de openlucht-living kwam van de actiegroep "Het VerZet" die getrokken wordt door de 22-jarige Kato Vanpoperinghe, een studente multimediale vormgeving aan het KASK. "Deze actie moest op een speelse wijze ons recht op de publieke ruimte in de verf zetten", zegt ze. "De publiek ruimte dient niet enkel om doorkruist of gepasseerd te worden, we hebben ook het recht om er daadwerkelijk te zijn!"

Kato koos specifiek voor de Vrijdagsmarkt omdat dit een centraal gelegen, historisch beladen publieke ruimte is die zelden op die manier wordt gebruikt. "Dit is jammer, zeker nu er plannen zijn om de Vrijdagsmarkt verder te commercialiseren en er nieuwe winkelcomplexen neer te poten, is het van fundamenteel belang om de Vrijdagsmarkt wat meer te gaan benutten als publieke ruimte."

De actiegroep Het VerZet heeft de naïeve doch revolutionaire ambitie om de wereld te veranderen, maar begint nederig met de eigen stad. "Wij willen geen betogingen of petities organiseren, maar wel kleine, ludieke en positieve ingrepen die ons stadsbeeld een andere kleur geven en de toevallige voorbijgangers doen stilstaan bij de banaliteit van hun alledaagse non-beslissingen.” Met deze eerste actie wilden ze benadrukken dat mensen zich niet mogen terugtrekken in de intieme gezelligheid van de private ruimtes. "We sluiten ons vandaag de dag liever op binnen de veilige muren van de huiskamer dan de openbare ruimte te betreden ", zegt Kato.

Reclaim the Streets!

De actie van Het VerZet doet ons terecht stilstaan bij het vermogen of onvermogen van burgers om zich de stedelijke openbare ruimte toe te eigenen. Voelen we ons überhaupt nog thuis in de publieke sfeer? Binnen middenveldorganisaties, maar evenzeer binnen de academische wereld en kunstwereld is de publieke ruimte weer een centraal thema geworden. Vooral nu deze in toenemende mate ten prooi valt aan privatiseringen en repressieve overheidsmaatregelen beseffen vele mensen dat de publieke ruimte niet meer het vanzelfsprekend forum van democratisch verzet is.

De hernieuwde interesse valt terug te brengen tot de acties van Reclaim The Streets midden jaren negentig. Reclaim The Streets maakte deel uit van de grotere andersglobaliseringsbeweging en pleitte voor een collectief beheer van de publieke ruimte. Hun acties waren gericht op de terugname van de straten en de pleinen en tegen de alomtegenwoordigheid van de auto. Zij beschouwden de straat als de meest zuivere en laagdrempelige incarnatie van "het publieke".

Fall of the public man?

De Amerikaanse socioloog Richard Sennett schreef in 1977 zijn beroemde boek "The fall of public man". Hierin beschreef hij het onvermogen van de burger om nog langer een theatrale, publieke rol te vervullen. Hij zag het bruisende publieke leven in steden als Parijs en Londen degenereren onder invloed van nieuwe massamedia zoals de televisie. Volgens Sennett willen we alleen nog ons intieme zelf zijn en zijn we niet meer in staat om de emotionele afstand te nemen die nodig is om een publieke rol te vervullen. Hij noemt dit dan ook de tirannie van de intimiteit. Hij ziet de publieke sfeer overspoeld worden door intieme en hyperpersoonlijke elementen, waarvan de vele realityshows het bekendste voorbeeld zijn.

Deze cultuurkritische visie wordt gedeeld door hedendaagse intellectuelen. De Belgische filosoof Lieven De Cauter omschrijft onze samenleving als een "capsulaire maatschappij" waarin mensen zich op immuniserende wijze af sluiten voor de werkelijkheid. We verschansen ons blijkbaar liever achter elektronische membranen als MP3-spelers, IPOD's, laptops, GSM's, of GPS-systemen dan het contact met dé andere op te zoeken. Het actieve burgerschap wordt op deze manier ingeruild voor een "interpassief veiligdom".

De openlucht-living van Het VerZet deed mensen op ironische en speelse wijze stilstaan bij deze wazige grens tussen het publieke en het private. Acties zoals die van VerZet op de Gentse Vrijdagsmarkt of de recente sit-inn op het De Coninckplein in Antwerpen, waar men onder het motto "Het plein is van iedereen" protesteerde tegen de willekeurige politie-interventies ten aanzien van de straatbewoners, tonen aan dat dit recht op de publieke ruimte opnieuw wordt opgeëist. Dit is ook nodig! Als we ons interpassief veiligdom willen verlaten en terug willen evolueren naar een vorm van actief burgerschap zullen we ons de publieke ruimte opnieuw op een zinvolle wijze moeten leren toeëigenen.

Siggie Vertommen

(Met dank aan Kato Vanpoperinghe)

p.12