TiensTiens

De Orient Express in 7 minuten en 7 verhalen

Vanaf station Dampoort zal de spoorweg tweemaal over de Schelde wippen en driemaal onder de snelweg duiken vooraleer lijnrecht op Sint-Pieters af te stevenen. Als ik de kaart van Gent erbij neem en de ‘spoorwegwijken’ met een markeerstift aanduid waan ik me in een door de wereldgeschiedenis getekend berglandschap. Tussen Sint-Pieters in het ‘mondaine zuiden’ en Dampoort in het ‘verre oosten’ wekken namen als Ledeberg, Sint-Amandsberg, Moscou en Korea om fysisch-geografische of politiekhistorische redenen mijn nieuwsgierigheid. De heenreis duurt amper zeven minuten, maar als ik in Sint-Pieters een fiets neem en de omgekeerde weg aanvat ben ik twee volle dagen onderweg. Met uitgestoken voelsprieten voor het internationale en interculturele karakter van Zuidoost-Gent ga ik op zoek naar het leven ‘tussen-in’.

Gentsche meisjes en menschenetende negers

In 1913 toont Gent zich aan de wereld. De hele stationsbuurt is een erfenis van de Wereldtentoonstelling van toen. Het Sint-Pietersstation, het Maria-Hendrikaplein en het prestigieuze Flandria Palace Hotel –met maar liefst 600 kamers- zijn speciaal voor dat evenement uit de steigers getrokken. Ik laat de grandeur van het stationsplein voor wat ze is en verlaat het station langs de achterzijde. Via een wirwar van kleine straatjes stuit ik op de baan die Gent met Kortrijk verbindt. Aan de overkant ligt het ‘Miljoenenkwartier’, een residentiële burgerwijk met chique herenhuizen en villa’s langs brede lanen en met veel groen. Na de Eerste Wereldoorlog kwam de gegoede burgerij –voornamelijk Franstalige katholieken- zich op de leeggekomen terreinen van de Expo vestigen. De Wereldtentoonstelling was een spectaculaire gebeurtenis voor de Gentenaren. De bezoekers konden van Senegal naar Perzië lopen en van Canada naar de Filippijnen. Maar niet iedereen was enthousiast. Schrijver Karel van de Woestijne bekloeg zich over de “flirts van Gentsche meisjes met menschenetende negers”.

De morele verontwaardiging van Van de Woestijne verbaast als je weet dat er allang voor 1913 Afrikaanse Gentenaren waren. Wanneer ik vanaf het station de heuvel noordwaarts beklim en het uitgestrekte Citadelpark doorkruis, kom ik boven oog in oog te staan met Moorken. ‘Moorken’ is een beeldhouwwerk van een Afrikaanse jongen. De naam is afgeleid van het Gentse ‘moor’, wat zoveel betekent als het zwart van een aangebrande pan. ‘Moorken’ heet eigenlijk Sakala en werd als jonge broussebewoner door de Gentse ontdekkingsreizigers Henri en Lieven Vande Velde meegenomen uit het toenmalige Congo. In 1884 ging de jongen in Gent naar school en algauw stond men verbaasd van zijn intelligentie en de snelheid waarmee hij ‘geciviliseerd’ werd. In 1887 keerde Sakala terug naar zijn land maar als blijvend aandenken kreeg hij een bronzen standbeeld in het Citadelpark. Moorken is het oudste beeld van het park. Honderd en tien jaar en ettelijke hoogtemeters scheidden Moorken van het jongste standbeeld aan de voet van het park: Koning Boudewijn, nota bene de man onder wie Congo in 1960 de onafhankelijkheid verwierf.

Oma in Kebabistan

De herkomst van de naam Ledeberg is mij een raadsel, want het enige hoogteverschil dat ik overwin is de brug bij het binnenrijden van de gemeente. Ledeberg, zo is me altijd verteld, is de Gentse gemeente “met het minste groen en het meeste vreemdelingen”. Dat van dat groen klopt, afgezien van de stukjes schimmel op het oorlogsmonument. Voor de tweede bewering zoek ik cijfers: met 23,3% haalt het aantal etnisch-culturele minderheden bijna het dubbele van het algemene Gentse gemiddelde. Ledeberg ademt diversiteit uit. Rondom de imposante kerk concurreren pitazaken Merhaba, Melissa, Konya en Kebabistan met elkaar en met de taverne van local hero Koen Crucke. Aan het wijkcommissariaat hangt een affiche van de voorstelling “De slag bij Uustakker” naast een aankondiging voor “muziek uit de Amizagh traditie”. In een telefooncentrale staat Afghanistan in de aanbieding: voor 30 cent per minuut sta je in verbinding met je neef in Kabul. India en Kirgizië aan 20, Ghana en Georgië aan 15 en Monaco aan 10 (Wie belt er in ‘s hemelsnaam naar Monaco in een gemeente waar 40% van de kinderen in kansarme gezinnen geboren wordt?). Even verderop afficheert de bibliotheek in tien talen: “Nederlands leren? Wij helpen je op weg!” en “Ben je nieuw in België? Wij maken je wegwijs in Gent!”. Ramazan Nalli moet je geen Nederlands meer leren. Met de slogan “Altijd vers, van appel tot kers” lokt hij klanten voor zijn kruidenierszaak.

Het regent en mijn vingers raken verkleumd. Gelukkig is er markt en kan ik me warmen aan een hotdogkraampje. De markt is een belevenis. Uit alle mogelijke zijstraatjes komen oudere dames met boodschappenmandjes aangemarcheerd. Ik heb het gemeend moeilijk om hoofddoeken van omasjaaltjes te onderscheiden. Regen en wind deren de oma’s niet, al wordt er tussen het geschreeuw van de marktkramers door flink wat gesnotterd. Ook de man van de Kip-aan-‘t-Spit-stand verstopt zich in zijn zakdoek. Voor het oog van tientallen kooplustigen draait een stel fraaie kippenbillen onophoudelijk in het rond. De potten appelmoes staan er wat verweesd bij op de toonbank, maar laten niets aan de maaltijd-verbeelding over. Op zondag eet Ledeberg kip met appelmoes.

Buffalo Bill in Moscou

Het zuiderse Gent van de menscheneters, het Moorken en het multiculturele Ledeberg laat ik definitief achter mij voor de ‘grote trek’ richting Oosten. De weg van Ledeberg naar Moscou ligt bezaaid met tramsporen en steigert wild als ze de treinrails overbrugt. De wijk dankt haar naam aan een afdeling Russen van het Tsarenleger, die op deze plek verbleven na de naderlaag van Napoleon in 1815 te Waterloo. Een serie appartementsblokken doet tevergeefs moeite om niet grijs te lijken: een likje blauwe verf hier, een streep oranje daar. Fel uitgemergelde kerstmannen klauteren –twee maand na datum - onvermoeibaar de huiskamers binnen. Op een stukje gras naast de spoorweg staat een verweesd winkelkarretje nat te worden. Een voetgangerstunnel onder de sporen brengt me naar de Oefenpleinstraat. Fabrieksgebouwen, containers en afvalhopen nopen me tot een steviger fietstred. Nochtans kleeft er geschiedenis aan het verwaarloosde tarmac. Exact één eeuw geleden hield de legendarische Far-Westheld Captain William Cody, bijgenaamd Buffalo Bill, hier het allerlaatste optreden uit zijn loopbaan. Met het beroemde circus Barnum & Bailey reisde hij Europa rond met de voorstelling “The roughriders, the world’s most famous horsemen”. De aanmoedigingskreten “Buffalo! Buffalo!” werden overgenomen door de voetbalsupporters van AA Gent en gaan tot op vandaag mee. Buffalo Bill inspireerde niet alleen de kreet maar ook het embleem van de club: een Indiaans opperhoofd. Enigszins ironisch als je weet dat ‘Bill Cody’ louter voor het plezier honderdduizenden buffels brutaal doodschoot en alzo de indianen van hun levensmogelijkheden beroofde.

Strijd om een stamnummer

Naast AA Gent herbergt de gemeente Gentbrugge ook “de tweede club van ’t stad”: Rc Gent-Zeehaven (20 jaar en vier fusies eerder nog gewoon Rc Gent). Rc Gent is altijd de club van ‘het volk’ geweest, AA Gent is meer ‘bourgeois’ getint. Van bij de oprichting was de rivaliteit groot. Rc Gent werd opgericht in 1899 en kreeg stamnummer 11. Voetbalclub AA Gent werd pas een jaar later gesticht maar kreeg stamnummer 7 omdat de atletiekvereniging ‘La Gantoise’ al in 1895 aansluiting zocht bij de voetbalbond. Dit is steeds een doorn in het oog geweest van het trotse Racing. Tussen 1913 en 1922 speelden beide teams in de hoogste afdeling, een eer die momenteel enkel voor de Buffalo’s is weggelegd.

Terwijl de interculturaliteit van Ledeberg zich in al haar alledaagsheid afspeelt, moet je die van Gentbrugge zoeken in het Chinese restaurant op de Brusselsesteenweg, op het voetbalplein van AA Gent of in de Wereldwinkel nabij het vroegere station. Nauwelijks 4 op 100 inwoners zijn allochtoon. De Indische uitbater van de nachtwinkel nabij het voetbalstadion moet één van hen zijn. In mijn zoektocht naar een stukje fruit wordt hij bruusk uit zijn winterslaap gewekt.

Gentenaren in het vreemdelingenlegioen

Geprangd tussen het razen van de E17, het vieze lozen van de Schelde en de mest van de laatste restjes Gentse boerderij ligt de wijk Korea. De wijk zit goed weggestopt: wie hier niet moet passeren, passeert hier eenvoudigweg niet. De wijk werd gebouwd ten tijde van de Korea-oorlog. Ze werd bewoond door nogal “ruig werkvolk”. Na een cafébezoek ging men regelmatig met elkaar op de vuist. Algauw deed op Gentbrugge het verhaal de ronde dat er even hard werd gevochten als in de Korea-oorlog.

Aan Tafel in Macharius-Heirnis

“Het was een sjofele buurt, een monotone rij huizen in donkere baksteen, het voetpad was smal en lag schuin” schreef Hugo Claus over de wijk waar hij van 1984 tot 1986 woonde. Sindsdien is er veel veranderd in Macharius. De buurt geldt als voorbeeld voor andere stadsdelen. Het is een bruisende wijk geworden die synoniem staat voor buurtinitiatief en maatschappelijk engagement. Aan een gevel in de Eendrachtstraat hangt een levensgroot kunstwerk. “Aan Tafel” is een luchtfoto van de straat in de zomer van 2002, een initiatief van acteur-regisseur Pier de Kock. Meer dan 1000 buurtbewoners dineerden samen aan een 500 meter lange tafel.

Eros en thanatos nabij Dampoort

Recht tegenover een hectische rotonde ligt het Dampoortstation. In de onmiddellijke nabijheid van het station zijn pita en seks de meest verkochte waren. Een witte oversteekstrook scheidt mij van eroticacenter Sexorama. Drie gesluierde dames in joggingpak steken het zebrapad over. Een man in zwarte leren jekker sjokt er achter aan. De vrouwen slaan linksaf en vormen en passant een eigenaardig contrast met de beeltenis van een poedelnaakte prostituee. Zou dit zijn wat men bedoelt met de botsing der culturen?  De man kijkt links noch rechts bij het oversteken en kiest resoluut voor de weg rechtdoor.

Even verderop, in Sint-Amandsberg, ligt het Campo Santo. Tal van vooraanstaande figuren uit de Gentse geschiedenis rusten op het ‘het Père Lachaise van Vlaanderen’ hun eeuwige zielenroes uit.  Hoewel de begrafenisheuvel vooral geliefd was bij de Franstalige katholieke bourgeoisie liggen er ook grote namen uit de Vlaamse Beweging zoals Jan-Frans Willems en Karel Lodewijk Ledeganck. Elk graf heeft haar eigen verhaal. In een monumentale graftombe voor mij ligt rechter Martens-Sotteau. De man leefde met de vreemde angst om schijndood begraven te worden. Daarom had hij gevraagd om de luiken van zijn kelder voor eeuwig open te laten staan, zodat voorbijgangers hem zeker zouden horen als hij vanuit zijn doodskist hulpkreten zou slaken. Om er zeker van te zijn dat toch tenminste één iemand elke dag aan zijn graf zou voorbijkomen, had hij om een krantenbezorging na zijn dood gevraagd. Tot twee jaar na zijn overlijden in 1938 gebeurde dat ook. Maar de rechter werd niet meer wakker.

JAN BOESMAN